Schaamte is een emotie die je niet altijd goed herkent bij je kind. Je ziet vaak ander gedrag, bijvoorbeeld boosheid, liegen, ontkennen. En als we dan weer reageren op wat we zien, leidt het juist tot meer onbegrip over en weer.
Eigenlijk is schaamte een van de meest aanwezige emoties in deze levensfase, maar we praten er nauwelijks over. Je kind kan er zo mee zitten dat ‘ie alles doet om te voorkomen dat jij het ziet. In dit blog lees je hoe het werkt en hoe je ermee om kunt gaan.
Schuld en schaamte rondom toetsen
Stel je hebt een toets en je ouders hebben al geïnvesteerd in een coach of bijles, of ze hebben je er meerdere malen aan herinnerd om te leren en je hebt gezegd dat het goed zou komen. Maar ondertussen weet je van jezelf dat je thuis nog niet zoveel gedaan hebt. Dan is daar de ochtend van de toets en het zweet breekt je uit: paniek.
Je kunt het faalangst noemen, maar het is eigenlijk een mengeling van schuldgevoel en schaamte. Schaamte voor je gedrag, dat het je weer niet gelukt is, dat je dit stuk discipline nu nog steeds niet onder controle hebt. Boosheid op jezelf, frustratie over school… al die emoties leiden dan tot een crash van binnen. En dan moet je die toets nog maken. Geen wonder dat het dan niet lekker gaat.
Het lag aan die toets die was echt veel te moeilijk
Bovenstaand voorbeeld is iets dat vaak voorkomt. Ze zullen alleen niet tegen je zeggen: “Papa sorry ik heb eigenlijk niet goed geleerd, ook al zei ik van wel”. Ze willen je goedkeuring, ze willen laten zien dat ze het kunnen.
Dus wat zie je dan aan de buitenkant: een paniekaanval, boosheid, ontkennen. De schuld geen aan de docent (die toets was veel te moeilijk) of de normering (iedereen had een onvoldoende). Dat ‘verhaal’ is een stuk prettiger te verdragen dan toegeven dat je misschien wel een stapje extra had kunnen zetten. Ik zie het ook niet als liegen, het is een vorm van ‘coping’ van overleven.
Daarbij komt dat pubers dit letterlijk heviger ervaren dan wij. Hun hersenen zijn in deze fase extra gevoelig voor afwijzing, zeker van hun ouders. Schaamte is echt een intense lichamelijke ervaring.
Schaamte naar de wereld
Niet alleen richting ouders spelen dit soort gevoelens een rol, maar wat dacht je van andere sociale situaties: hun vriendenkring, een beurt krijgen in de klas, iets vragen in een winkel: veel tieners voelen hier een enorme schaamte, alsof ze iets verkeerd kunnen zeggen of doen. We willen niet afgewezen worden en alleen overblijven, vaak zit die angst er ook onder.
Soms speelt er ook schaamte over hun uiterlijk, ze kunnen zich enorm bewust zijn van wat ze allemaal niet mooi vinden aan zichzelf. Dus ze willen alles behalve opvallen of de aandacht op zich gevestigd zien. Daarom zijn presentaties voor de klas vaak zo spannend.
Niet alleen bij tieners
We hebben er zelf toch ook wel last van. Wat dacht je van schaamte over het gedrag van je kind? “Hij heeft een video gemaakt van vechtende klasgenoten en moet bij de directeur komen, ik schaam me zo!”. Schaamte tegenover vrienden bij wie de kinderen altijd ‘succesvoller’ lijken te zijn met sporten, leren of andere stoere dingen.
Of schaamte op je werk, als je iets fout hebt gedaan. Of als je aan de beurt bent bij de ‘rondvraag’ in een vergadering en iedereen naar je kijkt.
En als je dat soort schaamte herkent, dan snap je ook wel dat “Joh, daarvoor hoef je je toch niet te schamen” wel aardig is, maar niet echt helpt. Sterker nog, dan denk je “Ok, het is niet nodig, maar ik voel het wel, dus dan ben ik helemaal suf dat ik hier last van heb”.
Wat kun je als ouders doen
Schaamte blijft vooral aanwezig als hij verborgen blijft. Hoe eng ook, openheid lost het op, dan verliest het z’n kracht. Misschien ken je dat wel, als je ergens het woord hebt en je voelt dat je stem raar doet, dan helpt het gewoon al om te zeggen “jeetje dit is best spannend voor me”.
Dat betekent niet dat je bij je kind enorm moet doorvragen “Schaam je je dan of zo?”, of het gesprek moet forceren. Tieners haken af zodra ze het gevoel krijgen dat ze doorzien worden. Wat wél helpt is aanwezig blijven zonder druk. Soms is een simpele opmerking als “het lijkt me niet makkelijk zo” al genoeg om iets te ontspannen, zonder dat je er verder op doorvraagt.
Het belangrijkste is misschien wel dit: weet dat het speelt. Als je kind ontploft, in de verdediging schiet of juist enorm onverschillig reageert, is de kans groot dat er iets van schaamte onder zit. Het helpt al als je het in je achterhoofd houdt: dan reageer je rustiger en kun je je kind ook helpen kalmeren.
Help je kind met al die emoties omgaan
In mijn boek ‘Versla je faalangst!’ lees je meer over het reguleren van al die emoties die leiden tot faalangst. Of leren evalueren hoe je volgende keer misschien wel eerder kunt beginnen met leren. Je kind krijgt praktische uitleg en oefeningen om de dingen wat beter aan te kunnen. Download gratis het eerste deel via deze link.
