Ik ben net terug van 2,5 week wandelen, in m’n eentje in Italie, elk jaar een deel van een voettocht naar Rome. De reacties van mensen die ik krijg zijn vaak: vind je dat niet eng? Gevaarlijk? Er kan van alles misgaan, nog los van ‘wat als je valt en er is niemand’ ook: verdwalen, enge mannen, insecten, slangen…
Ik heb best wel wat angsten gehad in m’n leven, maar nu komt deze vraag zo ‘ver van mijn bed’ over: dit zijn allemaal dingen waar ik niet bang voor ben. Ik kan alleen maar intens genieten van dat wandelen, de omgeving, de rust… En toch begrijp ik ook goed de mensen die wel angsten voelen.
Ik zakte door het ijs
Op m’n 12e zakte ik door het ijs, met m’n broertje, en hebben we een tijdje machteloos moeten watertrappelen voor er een volwassene kwam. We werden gered, het liep goed af. Maar in mijn hoofd was een verhaal gekomen, dat ik de jaren erna bleef houden: dingen kunnen zomaar ‘breken’. Ik durfde niet meer door tunnels, over bruggen, sowieso niet meer het ijs op. Later (door een luchtzak-ervaring) kwam er vliegangst bij: dat ding kan zomaar naar beneden vallen.
Ik wist echt wel dat het irrationeel was. En toch was het gevoel er gewoon.
Inmiddels zijn al die angsten weg. Ik weet nog heel goed dat ik ze had. Ik herinner me het gevoel, maar het is gewoon weg.
Wat angst eigenlijk doet in je hoofd
Angst is een oeroude functie van je brein. Hij is er om je te beschermen: gevaar signaleren, alarm slaan, jou in beweging zetten. Dat werkt prima als er een auto op je afkomt of als je te dicht bij de rand van een afgrond komt.
Maar je brein maakt geen onderscheid tussen een échte dreiging en een ingebeelde. Het reageert op beelden, gedachten en herinneringen op precies dezelfde manier als op wat er werkelijk voor je staat. Een levendige gedachte over een instortende brug activeert dezelfde stressreactie als een brug die daadwerkelijk instort.
Wat angst in de praktijk bijna altijd is: een verhaal over iets wat nog moet gebeuren. Dus geen feit. Het is een ‘wat als’-scenario dat je brein heeft geconstrueerd op basis van eerdere ervaringen, informatie die je ooit hebt opgeslagen, en een gezonde dosis fantasie.
Het verhaal voelt echt, omdat je lichaam erop reageert, maar het is niet de werkelijkheid
Kinderen vertellen zichzelf ook verhalen
Denk eens aan je kind dat een bepaalde angst heeft: ik ga dit examen zeker niet halen. Iedereen gaat me uitlachen tijdens die presentatie. Als ik fouten maak, vinden ze me dom/stom/niet leuk.
Die verhalen zijn voor hen net zo echt als mijn vliegangst voor mij was. Zeggen dat ze overdrijven, of dat het allemaal wel meevalt, helpt dan ook niet altijd. Hun brein heeft het scenario al gemaakt en gelooft er gewoon in.
Wat wél helpt, is het verhaal zichtbaar maken. Want zolang angst onbenoemd in je hoofd rondspookt, lijkt het de waarheid. Zodra je het uitspreekt, opschrijft of er woorden aan geeft, kun je er naar kijken. En dan pas kun je je afvragen: is dit wat er écht gaat gebeuren? Of is dit wat ik vrees dat er gaat gebeuren?
Het verhaal laten afmaken
Soms laat ik kinderen ook een verhaal afmaken. Bijvoorbeeld als je grootste angst is ‘een wesp’. Wat is dan het ergste dat kan gebeuren? Nou dat hij me prikt. En dan? Dat doet pijn. En dan? Ja uiteindelijk gaat het over. Precies. Het gaat gewoon weer over. Doordat we het filmpje in ons hoofd stoppen op het Ergste moment (dat hij me prikt) vergeten we dat het eigenlijk wel meevalt daarna.
Blijven zitten is ook zo’n voorbeeld: dat wil je echt echt echt niet en daardoor raak je in paniek bij toetsen. Maar joh, als het gebeurt, niet leuk, maar komt het uiteindelijk echt wel goe.
En nog extremer, zelfs bij een heftige angst ‘dat mijn ouders doodgaan’ helpt het om in zo’n therapiesessie door te gaan op ‘en dan?’ . Ook als er iets heftigs gebeurt, zul je een manier vinden om ermee te dealen. Dit helpt het brein al om de scherpe kanten van die angst te halen.
Hoe verhalen veranderen
Mijn angsten voor tunnels, bruggen en vliegtuigen zijn verdwenen doordat het leven doorging. Doordat ik door tunnels reed en ze niet instortten. Doordat ik vliegtuigen nam en landde. Doordat mijn brein langzaam nieuwe informatie opbouwde die het oude verhaal ondermijnde.
Dat is hoe angst verandert: door nieuwe ervaringen op te doen die laten zien dat het verhaal niet klopt. Elke keer dat iets goed gaat, schrijft je brein een klein stukje van het verhaal om. En op een gegeven moment is het oude verhaal zo vervaagd dat je je nauwelijks meer kunt voorstellen dat je het ooit geloofde.
Ik heb ook hypnotherapie gehad: dan maak je als het ware al een nieuw verhaal in je hoofd: “Ik durf dit gewoon”. Vaak geeft dat dan weer de gelegenheid om het Enge ook in de echte wereld onder ogen te komen, en dan leert je brein weer de bevestiging: ja, ik kan dit gewoon.
Wat je als ouder kunt doen
Als ouders hebben we de neiging om ons kind gerust te stellen. Het valt wel mee, je hoeft niet bang voor te zijn. Maar het helpt niet altijd, of ze voelen zich dan nog minder begrepen, want ja: ik voel het toch wél?
Wat meer helpt, is nieuwsgierig zijn naar het verhaal. Ga er even bij zitten en vraag: wat denk jij dat er gaat gebeuren? Vraag daarna: hoe vaak is dat ook echt zo gegaan? En dan: wat zou er ook nog kunnen gebeuren? Zo onderzoek je samen het verhaal, zonder het weg te willen maken. Je kind leert zo zijn eigen gedachten te bekijken in plaats van er helemaal in te verdwijnen.
Wiebelbrug
TIjdens mijn afgelopen wandelvakantie moest ik over een wiebelbrug over een kloof. De brug bestond uit planken en er misten er al een paar. Op zo’n moment voel ik nu geen angst, maar meer een gezonde alertheid: ok, dit ziet er niet héél stevig uit, waar kan ik mijn voeten het beste plaatsen?
Dat is wat je wilt, ook bij angst voor wespen, of voor autorijden: je moet wel alert blijven, je denkbrein blijven gebruiken, om zo te zorgen dat je veilig blijft.
Meer weten?
In mijn praktijk werk ik met kinderen en jongeren (en hun ouders) die last hebben van angsten of andere problemen. Wil je weten wat er mogelijk is? Kijk op dietzcoaching.nl of luister naar de Pubers met Faalangst podcast.
